For the “Flight and Rescue” story available in five languages
English »
简体中文 »
Nederlands
日本語 »
Русский »
VLUCHTOORD
Tijdelijke toevlucht in Litouwen

In de herfst en winter van 1939 vonden ongeveer 15.000 Poolse joden een tijdelijke toevlucht in het politiek onafhankelijke Litouwen, de meeste in Vilna. De meerderheid behoorde tot een diverse, opgeleide elite die in het door oorlog verscheurde Polen dreigde te worden vervolgd vanwege haar joods culturele, politieke en godsdienstige banden. Sommige families beschikten simpelweg over de financiële middelen om aan de gevaren van de oorlog en bezetting te ontsnappen. Veel vluchtelingen wilden uiteindelijk de Verenigde Staten of Palestina bereiken.

Omdat de meeste vluchtelingen bijna alles hadden moeten achterlaten en in Litouwen niet mochten werken, waren ze afhankelijk van anderen. De hulp en financiële steun kwamen grotendeels van een Amerikaans-joodse liefdadigheidsinstelling, het Joint Distribution Committee. De vluchtelingen, onzeker over hun toekomst en verteerd door zorgen om achtergebleven familieleden in het bezette Polen, konden alleen maar hopen dat de oorlog snel zou zijn afgelopen of dat de neutraliteit van Litouwen niet zou worden geschonden. Deze hoop zou spoedig weinig realistisch blijken.

Profiel van vluchtelingen
De vluchtelingenpopulatie bestond grotendeels uit volwassen mannen en omvatte georganiseerde groepen zionistische jongeren die naar een joodse staat in Palestina streefden alsmede rabbi's en studenten van religieuze scholen (yeshiva's) uit het vooroorlogse Polen. Beide groepen studeerden en doceerden verder in Litouwen. Er waren ook zakenmensen, advocaten, leraren, journalisten en artsen waarvan velen zich er bij neerlegden werkloos te zijn of vrijwilligerswerk binnen de vluchtelingengemeenschap te verrichten. In gaarkeukens en cafés kwamen schrijvers en politieke activisten samen om nieuws over de oorlog te bespreken. Voor sommigen was de emigratie belemmerd omdat de Litouwse autoriteiten, bang haar neutraliteit in gevaar te brengen, Poolse burgers van dienstplichtige leeftijd verbood het land te verlaten.

“De joden die naar Litouwen waren gevlucht, liepen evenveel gevaar voor de Duitse als voor de Russische bezetter.”

—Moshe Kleinbaum, zionistisch leider, Vilna, 12 maart 1940

Zorach Warhaftig
Zorach Warhaftig was advocaat in Warschau en leider van de religieuze zionistische He-Halutz Mizrachi. Als vluchteling leidde hij pogingen om zionisten uit het bezette Polen te redden en richtte hij buiten Vilna trainingsboerderijen voor hen op. Warhaftig, die voor de Palestijnse Commissie voor Poolse vluchtelingen in Litouwen werkte, steunde met zijn activiteiten de aliyah, de emigratie naar Palestina. Hij hielp 500 vluchtelingen daar via Scandinavië en Frankrijk te komen voordat deze route werd afgesneden door de Duitse invasie van West-Europa. Met zijn hulp ontsnapten 700 personen begin 1941 via Turkije.

Hulpacties
Talloze instellingen werkten samen met de Litouwse regering en het Rode Kruis om joodse vluchtelingen te helpen. De grootste instelling was het Amerikaanse-joodse Joint Distribution Committee (JDC), dat geld via joodse vluchtelingenorganisaties naar Vilna en Kaunas stuurde. Het JDC stuurde een gedreven Amerikaan, Moses Beckelman, om samen te werken met Yitzhak Gitterman, een vluchteling die het kantoor van de instelling van Warschau naar Vilna had overgebracht. Het energieke team richtte groepshuizen en gaarkeukens op, distribueerde kleding en schoenen en verleende andere diensten.

“Als het JDC geen geld beschikbaar had gesteld . . ., zouden hier . . . mensen hulpeloos hebben rondgezworven.”

—Samuel Schmidt, Amerikaanse hulpverlener, 17 maart 1940

Moses Beckelman
Moses Beckelman, maatschappelijk werker uit New York, begon in 1939 zijn loopbaan bij het JDC. In Litouwen bleek hij een gewiekste onderhandelaar tijdens zijn pogingen om vluchtelingen te helpen ondanks een wirwar van overheidsbepalingen en beperkte financiële middelen. In december 1939 verliet Beckelman Litouwen met gedetailleerde verslagen van de jodenvervolging door de nazi's in het bezette Polen, maar de Duitsers stopten het schip in de Baltische Zee en arresteerden alle Poolse burgers van dienstplichtige leeftijd aan boord. Beckelman mocht terugkeren naar Litouwen, waar hij tot februari 1941 vluchtelingen hielp.

Zorgen om familieleden in bezet Polen
De vluchtelingen maakten zich doorlopend zorgen om naasten die waren achtergebleven. Hoewel alle Poolse burgers evenveel ellende ondervonden tijdens de eerste maanden van de Duitse bezetting van Polen, kregen de joden vanwege de rassenscheiding en vervolging door de nazi's ook nog te maken met razzia's voor dwangarbeid, verordeningen voor het dragen van speciale markeringen en de oprichting in Lodz van het eerste grote getto ter opsluiting van joden. Veel vluchtelingen probeerden familieleden naar Litouwen te halen, maar voor iedere persoon die er in slaagde het land illegaal binnen te komen, faalde een ander. Veel joden probeerden nooit te vluchten omdat ze bang waren voor arrestatie en bij hun ouders of kinderen wilden blijven.
« BACK NEXT »